W dalszym ciągu często zdarza się, że dłużnik wyzbywa się majątku w sposób uzasadniający zastosowanie przez wierzyciela instytucji skargi pauliańskiej. Na ten temat napisano już wiele jednakże dzisiaj chciałbym się skupić na problematyce osoby „czwartej”, w szczególności podstaw prawnych dochodzenia przez wierzyciela zaspokojenia właśnie od tej osoby.

Zasadniczo skarga paulińska znajdzie zastosowanie w stosunku do czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli, w wyniku której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (art. 527 § 1 kc). Bezpośrednio osoby „czwartej” dotyczy art. 531 § 2 kc, który stanowi: „w wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne”. Nasza umowna osoba „czwarta” może być też osobą „piątą” i dalszą gdyż osobą, na rzecz której rozporządzenie nastąpiło, w rozumieniu tego przepisu, jest bezpośredni następca pod tytułem szczególnym osoby trzeciej lub dalszy jej następca.

Wracając do analizy w/w przepisu – kwestia rozporządzenia nieodpłatnego jest oczywista. Natomiast odnośnie pierwszej z przesłanek, występującej przy rozporządzeniu odpłatnym Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 kwietnia 2002 roku [V CKN 1446/00] słusznie wskazał, że „bezpośrednie wystąpienie przeciwko dalszej osobie trzeciej [osobie „czwartej”] może być skuteczne tylko wtedy, gdy (w wypadku rozporządzenia odpłatnego) osoba ta była w złej wierze, tj. wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną. Chodzi tu o wiedzę rzeczywistą, i nie jest wystarczające, że dalszy nabywca powinien, przy zachowaniu należytej staranności, wiedzieć o tych okolicznościach”. Zatem reżim dotyczący wiedzy jest tutaj łagodniejszy niż np. w podstawowej normie dotyczącej osoby trzeciej. W innym orzeczeniu z dnia 14 maja 2010 roku [II CSK 545/09] Sąd Najwyższy wskazał ponadto, że w przepisie art. 531 § 2 chodzi o wiedzę o wszystkich okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną. Przykładowo, osoba dokonująca czynności (osoba „czwarta”) może mieć wiedzę o istnieniu i wysokości wierzytelności wierzyciela wobec dłużnika, ale może nie wiedzieć, że czynność dłużnika była podjęta z zamiarem pokrzywdzenia wierzyciela.